دلنویس عزیز، از گرفتن قلم در دست و نوشتن چنین چیز گرانبهایی کمال تشکر را دارم. این نقد صرفا در جهت بهبود قلم شما و کمک به ارتقای سطح نوشتهٔ شماست و جنبهٔ توهین آمیزی در آن وجود ندارد.
*به نام خدای قلم *
دلنوشته «پژواک»
نویسنده: مینا مرادی
ژانر: عاشقانه ـ تراژدی
۱. عنوان
عنوان «پژواک» در نگاه اول انتخاب مناسبی است، چون مفهوم بازگشت صدا، خاطره و حضور فرد غایب در ذهن را به خوبی با محتوای اثر مرتبط میکند. خود متن نیز بارها به این مفهوم برمیگردد بنابراین از نظر ارتباط عنوان با محتوا، انتخاب قابل قبولی است.
اما مشکل اینجاست که نویسنده بیش از اندازه به خودِ عنوان وابسته شده است. واژهی «پژواک» بارها مستقیماً در متن تکرار میشود:
«حالا هر پژواک، فریاد روح توست...»
«آخرین پژواک نامت در تاریکی محو میشود.»
«پژواک نامت دیگر در فضای خالی گم نمیشود...»
«این پژواک، تنها یادگار ماست...»
وقتی یک واژه قرار است نماد اصلی اثر باشد، بهتر است همیشه با نام خودش تکرار نشود؛ چون بعد از چند بار نماد دیگر کشفشدنی نیست و تبدیل به یک توضیح مستقیم میشود.
اگر عنوان «پژواک» است، بهتر بود نویسنده مفهوم آن را در متن نشان دهد؛ (مثلاً با تکرار یک صدا، یا نمادی که نشانی از آن پژواک را داشته باشد. مثل تکرار شدن یک نام در ذهن راوی و... )
۲. مقدمه و دیباچه
دیباچه از همان ابتدا مشخص میکند که نویسنده قصد دارد با زبانی شاعرانه و سنگین بنویسد. جملهی:
«در حوالی خوابهایم، میان انبوهی از سایههای گمشده، نام تو میپیچد...»
فضای مناسبی برای اثر ایجاد میکند.
اما مشکل اصلی دیباچه این است که تقریباً هیچ فرصتی برای نفس کشیدن به مخاطب نمیدهد.
در چند خط کوتاه با این تصاویر روبهرو میشویم:
«خواب»، «سایه» «چاه فراموشی» «دیوار قلب» «خون» «زخم» «کویر تنهایی» «باد» «عطر»«خنجر» «اشک»، «باران» «روح» «رگ»، «شمع» «باد سرنوشت».
مثلاً:
«صدایی که از عمق چاههای فراموشی برمیخیزد و هربار که به دیوارهای قلبم میخورد، خونی تازه از زخمهای کهنه میجوشد.»
این جمله به تنهایی چند تصویر دارد و بلافاصله بعد از آن این جملات می ایند.:
«من عاشقی سرگردان در کویر تنهایی، دستهایم را به باد میسپارم...»
مشکل این نیست که این استعارهها زیبا نیستند؛ مشکل این است که تعدادشان آنقدر زیاد شده که هیچکدام فرصت ماندگار شدن پیدا نمیکنند.
پیشنهاد میکنم دیباچه را سبکتر کنی و فقط یک یا دو تصویر مرکزی را نگه داری. وقتی هر جمله قرار است «خیلی شاعرانه» باشد، در نهایت هیچ جملهای فرصت نمیکند واقعاً برجسته شود.
۳. ژانر
عاشقانه بودن اثر کاملاً قابل تشخیص است، اما دربارهی «تراژدی» باید کمی دقیقتر بود.
این متن بیشتر یک مونولوگ عاشقانه دربارهی فقدان و دلتنگی است تا یک تراژدی کامل و
چرا؟
چون تراژدی معمولاً فقط غمگین بودن نیست. باید نوعی مسیر، کشمکش یا تغییر وجود داشته باشد. شخصیت باید از نقطهای به نقطهی دیگری برسد.
در «پژواک» برای بخش بزرگی از متن، وضعیت تقریباً ثابت است:
تو رفتی
من دلتنگم
خاطراتت باقی مانده
هنوز دوستت دارم
درد دارم.
این چرخه در پارتهای متعدد تکرار میشود.
مثلاً:
«تو دیگر اینجا نیستی...»
پس از آن:
«تو رفتی! اما صدایت هنوز در رگهایم جریان دارد.»
«تو دیگر پیدا شدنی نیستی!»
و دوباره:
«تو رفتی! ولی روانم هنوز با تو حرف میزند.»
اینها از نظر معنایی تفاوت زیادی با هم ندارند.
البته در پارت #16 یک تغییر مثبت دیده میشود:
«تو در من کمرنگ شدهای...»
«حافظهام دیگر توان حمل این حجم از درد را ندارد.»
اینجا برای اولین بار احساس میکنیم راوی از صرفاً «درد کشیدن» به مرحلهای تازه رسیده است. اگر چنین تغییراتی از پارتهای ابتدایی شروع میشد، اثر مسیر احساسی قویتری پیدا میکرد.
۴. لحن
لحن متن تقریباً یکدست است و این نکتهی مثبتی محسوب میشود، اما یکدستی لزوماً به معنی موفق بودن لحن نیست.
لحن اثر بیش از اندازه سنگین و همیشه در اوج است.
تقریباً هیچجا اجازه نمیدهی راوی یک احساس ساده و طبیعی داشته باشد.
مثلاً:
«دو روح که در آغوش هم مردند و هیچکدام جرأت نکردند زنده بمانند.»
یا:
«حالا من تنها باقیماندهی این کشتار عاشقانهام!»
اینها جملههایی هستند که میخواهند شدت احساس را خیلی زیاد کنند، اما وقتی پشت سر هم استفاده شوند، نتیجه برعکس میشود و احساس اغراقشده و نمایشی به نظر میرسد.
پیشنهاد: شدت را پایین و بالا کن. اگر تمام متن با فریاد نوشته شود، فریاد دیگر اثر ندارد. یک جملهی ساده مثل:
«امروز هم به یادت افتادم، بیآنکه بدانم چرا.»
میتواند بین چند جملهی سنگین، بسیار بیشتر دیده شود.
۵. ساختمان جملات و انسجام
این بخش به نظرم جدیترین مشکل اثر است.
پارتهای مختلف.از نظر محتوایی حرکت چندانی نمیکنند. بسیاری از آنها را میتوان جابهجا کرد و اتفاق خاصی برای روند اثر نمیافتد.
برای مثال، پارتهای #5، #6، #7 و #10 همگی تقریباً یک مسیر احساسی دارند.
اگر این چهار بخش را پشت سر هم بخوانیم، احساس میکنیم یک حرف چند بار با کلمات مختلف تکرار شده است.
این مسئله باعث شده اثر به جای اینکه پیش برود، دور خودش بچرخد.
مشکل دوم: طول پارتها
برای دلنوشته، طولانی بودن به خودی خود ایراد نیست، اما وقتی یک پارت طولانی است و در آن اتفاق یا تحول تازهای رخ نمیدهد، طولانی بودن تبدیل به نقطهضعف میشود.
پارت #10 نمونهی خوبی برای مثال است.
این قسمت میتوانست به دو پارت کوتاهتر تقسیم شود یا حتی بخشی از جملاتش حذف شود.
پیشنهاد: قبل از هر پارت از خودت بپرس: «این قسمت چه چیز تازهای به اثر اضافه میکند؟» اگر جواب فقط «دوباره نشان میدهد راوی دلتنگ است» باشد، پارت نیاز به بازنویسی دارد.
مشکل سوم: الگوی تکراری جملهسازی
ساختارهایی مانند:
«نه برای اینکه... بلکه برای اینکه...»
«نه اشکی هست... و نه زخمی...»
«درد یعنی تو، غم یعنی تو و زندگی یعنی...»
«تو رفتی! اما...»
چند بار در اثر تکرار شدهاند.
یک بار استفاده از چنین ساختاری میتواند زیبا باشد، اما وقتی به الگوی ثابت تبدیل شود، متن کمی فرمولی و مصنوعی به نظر میرسد.
برای طبیعیتر شدن، باید ساختار جملهها متنوعتر و واکنشهای راوی شخصیتر شوند.
واژگان و آرایهها
نویسنده از نظر استفاده از آرایهها دست خالی نیست؛ اتفاقاً تعداد تصویرها زیاد است.
مشکل اینجاست که تعداد زیاد آرایهها جای انتخاب درست را گرفته است.
چند تصویر بارها تکرار میشوند:
زخم:
«یک زخم دائمیست...»
«زخمهای قدیمی...»
«زخم با سوزن داغ...»
شمع:
«این شمع نیمهسوخته...»
«قلبم مثل شمعی نیمهسوخته...»
«خاموش شدن شمع...»
سایه:
«سایههای گمشده»
«هزاران سایه»
«سایهای از تو»
تاریکی:
تقریباً در تعداد زیادی از پارتها حضور دارد.
این تکرار باعث میشود دایرهی تصویری اثر محدود شود.
تصویرهای کلیشهای مثل:
«عشق مثل شعلهای در باد»
«زخمهای قلب»
«اشکهایم به باران تبدیل میشوند»
«زندان خاطره»
«پرندهای که بالهایش را گم کرده»
اینها غلط نیستند، اما برای اینکه یک متن در ذهن مخاطب بماند، بهتر است تصویرهایی داشته باشد که امضای خود نویسنده را داشته باشند.
به عنوان نمونه، این جمله نسبتاً متفاوتتر است:
«من یاد گرفتهام با نبودنت زندگی نکنم؛ اما مجبورم از کنار زندگی عبور کنم...»
چون تصویر «خیابانی که هر روز از آن عبور میکنی» ملموستر و شخصیتر از «زخم و تاریکی و شمع» است.
پیشنهاد میکنم نویسنده در آینده کمتر به واژههای آمادهی ادبی مثل «تاریکی، زخم، شمع، سایه، رگ، روح» تکیه کند و بیشتر از اشیا، مکانها، بوها، صداها و خاطرات مشخص استفاده کند.
نظر نگارشی متن نیاز به یک ویرایش کامل دارد.
برای مثال:
«هربار»
بهتر است:
«هر بار»
باشد.
«دستهایم»
بهتر است:
«دستهایم»
باشد.
«میشد»
بهتر است:
«میشد»
باشد.
پارت #9 نیز:
«و و هرگز به پایان نمیرسد.»
یک و حذف شود.
استفاده از سهنقطه نیز در اینجا زیاد است:
«آرامتر... عمیقتر... ماندگارتر.»
اگر قرار باشد سهنقطه برای ایجاد مکث استفاده شود، باید محدود و هدفمند باشد؛ وگرنه بعد از مدتی تبدیل به یک عادت نگارشی میشود.
