دانستنی‌های‌پزشکی چرا مغز خودش درد را احساس نمی‌کند؟

[HIIIS]

وقتی دچار سردرد می‌شویم، معمولاً تصور می‌کنیم که خود مغز درد گرفته است؛ اما حقیقت علمی بسیار شگفت‌انگیزتر از این تصور است. بافت مغز انسان به‌طور طبیعی هیچ گیرندهٔ درد (Pain Receptor یا Nociceptor) ندارد. این یعنی اگر تنها بافت مغز تحریک یا حتی برش داده شود، خودِ مغز قادر نیست درد را احساس کند. این ویژگی یکی از عجیب‌ترین خصوصیات بدن انسان به شمار می‌رود و سال‌هاست که دانشمندان از آن برای انجام جراحی‌های پیچیده مغز بهره می‌برند.

 

[HIIIS]

اما اگر مغز درد را حس نمی‌کند، پس چرا گاهی سردرد آن‌قدر شدید است که فرد حتی قادر به انجام کارهای روزمره نیست؟ پاسخ این سؤال در ساختارهای اطراف مغز نهفته است. دردی که ما هنگام سردرد احساس می‌کنیم، معمولاً از پرده‌های محافظ مغز (مننژها)، رگ‌های خونی، اعصاب جمجمه، سینوس‌ها یا عضلات سر و گردن منشأ می‌گیرد. این بخش‌ها دارای گیرنده‌های درد فراوان هستند و هرگونه التهاب، کشیدگی، افزایش فشار یا تغییر در جریان خون می‌تواند آن‌ها را تحریک کند و در نتیجه احساس سردرد ایجاد شود.

 

[HIIIS]

همین ویژگی باعث شده است که برخی از عمل‌های جراحی مغز به روشی انجام شوند که برای بسیاری از افراد باورکردنی نیست. در بعضی جراحی‌ها، به‌ویژه زمانی که تومور در نزدیکی نواحی حساس مغز قرار دارد، بیمار با بی‌حسی موضعی و داروهای آرام‌بخش تحت عمل قرار می‌گیرد و در بخشی از جراحی هوشیار است. در این شرایط، جراح از بیمار می‌خواهد صحبت کند، اشیاء را نام ببرد، شعر بخواند، دست یا پایش را حرکت دهد یا حتی در موارد خاص، سازی مانند ویولن یا گیتار بنوازد. دلیل این کار آن است که مغز درد را احساس نمی‌کند و بیمار می‌تواند با تیم جراحی همکاری کند.

 

[HIIIS]

این همکاری به پزشکان اجازه می‌دهد تا به‌صورت لحظه‌ای عملکرد مغز را بررسی کنند. اگر هنگام برداشتن تومور، بیمار ناگهان در صحبت کردن، حرکت دادن دست یا به یاد آوردن کلمات دچار مشکل شود، جراح متوجه می‌شود که به ناحیه‌ای نزدیک شده که مسئول یکی از عملکردهای مهم مغز است و مسیر جراحی را تغییر می‌دهد. این روش احتمال آسیب دائمی به توانایی‌هایی مانند گفتار، حافظه، بینایی یا حرکت را به میزان قابل توجه‌ی کاهش می‌دهد.

 

[HIIIS]

نکته جالب دیگر این است که با وجود نداشتن گیرندهٔ درد، مغز مرکز اصلی پردازش درد در بدن است. یعنی تمام پیام‌های درد از پوست، عضلات و اندام‌های داخلی به مغز فرستاده می‌شوند و این مغز است که آن‌ها را تفسیر می‌کند. به بیان ساده، مغز درد را برای سایر قسمت‌های بدن «تجزیه و تحلیل» می‌کند، اما خودش قادر به احساس مستقیم درد نیست؛ موضوعی که شاید در نگاه اول paradoxical یا متناقض به نظر برسد.

 

[HIIIS]

از دیدگاه پزشکی، این ویژگی یکی از دلایل پیشرفت جراحی‌های مغز و اعصاب در دهه‌های اخیر بوده است. امروزه جراحان می‌توانند با کمک تصویربرداری دقیق، تحریک الکتریکی بخش‌های مختلف مغز و همکاری بیمار، تومورهایی را که در نزدیکی مراکز حیاتی قرار دارند با دقت بسیار بیشتری خارج کنند؛ عملی که چند دهه پیش با خطرات بسیار بیشتری همراه بود.

 

[HIIIS]

نکته جالب​

شاید عجیب‌ترین بخش ماجرا این باشد که برخی بیماران در حین جراحی مغز، در حالی که پزشکان روی بافت مغزشان کار می‌کنند، با تیم درمان گفت‌وگو می‌کنند، داستان تعریف می‌کنند، شعر می‌خوانند یا حتی موسیقی می‌نوازند. این صحنه‌ها ممکن است شبیه فیلم‌های علمی‌تخیلی به نظر برسند، اما در واقعیت یکی از پیشرفته‌ترین روش‌های جراحی مدرن هستند و به پزشکان کمک می‌کنند تا ضمن درمان بیماری، مهم‌ترین توانایی‌های مغز بیمار را نیز حفظ کنند.